Họa sĩ Bửu Chỉ trải lòng về nét vẽ đời người của mình

Họa sĩ Bửu Chỉ trải lòng về nét vẽ đời người của mình

June 20, 2018 0 By Nga Truong

Ở Huế, tên tuổi của Bửu Chỉ gắn với tranh vẽ về đề tài chiến tranh và hòa bình. Anh không chỉ vẽ tranh mà còn dấn thân quyết liệt cho phong trào phản chiến, yêu nước ở Huế và các đô thị khác ở miền Nam.

Cả 5 bức tranh sơn dầu khổ lớn của Bửu Chỉ vẽ Trịnh Công Sơn đều không phải để bán, cũng không phải vẽ ra theo “phong trào” tưởng nhớ, mà là những ký thác của Bửu Chỉ về một tình bạn hơn 30 năm. Và qua ngần ấy thời gian, cuộc hành trình của cây cọ Bửu Chi đã kết trái đỏ ngọt như anh nói là “cái gì có lý thì sẽ tồn tại, cái gì tồn tại đều có lý riêng của nó”. Và từ đây họa sĩ Bửu Chỉ trải lòng về nét vẽ đời người của mình, về nội dung, ý nghĩa của những bức tranh mình vẽ.

Sinh thời, Trịnh Công Sơn vẫn thường nhớ: “Trong phong trào sinh viên – học sinh ở Huế, gần như Bửu Chỉ và tôi luôn luôn có mặt bên nhau. Chúng tôi cùng hát với nhau trong những đêm không ngủ, những ngày xuống đường và nhiều nhất là những buổi hát nuôi dưỡng hào khí ở quán cà phê Tổng Hội”. Năm 1991, nghĩ về những dặm dài mình đã đi qua, Bửu Chỉ chọn lựa và cho làm một tập những bức tranh anh đã vẽ trong những đêm không ngủ ấy, những ký hoạ bút sắt sáng tác trong phong trào sinh viên từ năm 1970, trong đó có cả những nét vẽ căm giận trong những năm tháng anh bị tù đày vì tham gia phong trào phản chiến trước ngày đất nước tự do.

Tuyển tập được anh đặt tên là “Mặt trời tự do”. Đầu tập là tấm ảnh ai đó chụp được chàng họa sĩ lãng du ôm đàn guitare hát trong một đêm không ngủ trước đồng bào, và tiếp theo là “Khát vọng“, “Mẹ hoà bình”, “Ngợi bình minh”… Là đứa con của cuộc chiến, nỗi ám ảnh về cuộc chiến và nỗi khát vọng tự do từ trong tim Bửu Chỉ bước ra những tranh vẽ. Và anh vẽ về nỗi đau của dân tộc, về những người mẹ và trẻ em bị tù đày, về những tấm thân gầy guộc đón lấy tầm đại bác… Tranh nào cũng có chim bồ câu và mặt trời hy vọng. Trịnh Công Sơn cũng đã tưng viết về bạn mình: “Trong những năm chiến tranh ác liệt nhất ở miền Nam, nếu ở địa hạt âm nhạc tôi viết những ca khúc phản chiến và khát vọng hoà bình thì ở phía hội hoạ, hoạ sĩ Bửu Chỉ gần như là người duy nhất vẽ rất nhiều về đề tài chiến tranh và hoà bình. Anh nổi tiếng vào thời ấy với những tranh nhỏ trên giấy vẽ bằng bút sắt với mực đen”.

Họa sĩ Bửu Chỉ trải lòng về nét vẽ đời người của mình - Ảnh 1

Hội họa là cuộc rẽ ngang của số phận mà Bửu Chỉ không chọn, nhưng anh đã đi với nó hết cả niềm đam mê. Đây là chuyện Bửu Chỉ kể lại: “Trước đó, tôi có một cuộc sống bình thường. Cha tôi là một công chức và ông muốn tôi trở thành luật sư. Ông cũng là một cây cọ nghiệp dư, thường vẽ tranh vào ngày chủ nhật. Nhưng ông bảo tôi rằng, làm họa sĩ có nghĩa là nghèo. Thế là tôi vào đại học và tốt nghiệp ngành luật. Từ nhỏ cho đến lúc đó tôi vẫn chỉ là một cậu bé, luôn đứng bên ngoài thời cuộc cho đến năm tôi 20 tuổi, năm 1968, đó là Tết Mậu Thân”. Ngồi với Bửu Chí trong ngôi nhà bình yên của anh, xung quanh anh treo toàn tranh, những bức tranh đã cũ không phải của anh, mà là của cụ thân sinh anh.

Đế cám ơn ông cụ đã truyền cho anh một nỗi niềm để sống. Sinh ra ở Huế, lớn lên và cả một đời với Huế, bây giờ cũng gắn bó với Huế, ngày đi về lại ngôi nhà xanh ngát bên bờ sông Hương chảy qua Vỹ Dạ, chốn nhà bình yên đã giúp Bửu Chi bước qua được cái vòng chiến tranh – hoà bình, được – mất,… để về với bến bờ hạnh ngộ của thiên nhiên và cảm hứng sáng tạo. “Bửu Chỉ, tự bản chất là một con người phản kháng. Đó chính là tiền đề cho cuộc dấn thân không ngừng chỉ trong cuộc đấu tranh thời chiến và bây giờ muốn tiếp nối con người ấy trong hội hoạ”, người bạn vong niên Trịnh Công Sơn từng viết như thế. Với Bửu Chi, đừng đòi hỏi ở anh những gì không thuộc về anh, tự bản thân con người đầy đam mê và sâu sắc ấy đã chọn cho mình một lối đi riêng. Những năm tháng khó khăn với nghiệp vẽ là sau năm 1975.

Anh chấp nhận chờ đợi trong lối đi riêng thay vì hùa theo phong trào họa sĩ panô, họa sĩ áp phích để kiếm cơm qua ngày. Một bức tranh được chọn tham gia Triển lãm mỹ thuật toàn quốc, rồi sau đó được bầu vào uỷ viên Ban chấp hành Hội mỹ thuật Việt Nam…; với người nghệ sĩ, đó là giúp thêm động lực sáng tác; còn với Bửu Chi thì hơn thế nữa, đó như “cá vượt vũ môn” cho một thời gian lao đao để có thể tự tin làm hội họa theo cách của mình. Hôm qua là khát vọng tự do hoá thành nét vẽ đày căm giận ách xâm lược và bạo ngược, hôm nay là sự đam mê cuộc sống nồng nàn trong cách pha màu đậm đến dữ dội. Với Bửu Chỉ, tranh là con người, con người ấy sống nhờ có điểm tựa là lòng yêu cuộc sống, yêu con người.

Triết lý của một người học luật khiến Bửu Chỉ có khá nhiều tranh với cái nền xa xa là vũ trụ vô cùng (Sự sống và sự chết, Tay níu thời gian, Lăn một đời, Bi kịch con người, Thiên đàng hay vũ trụ cũng thế…), nhưng vũ trụ có hạn trong tầm mắt con người. Trong vũ trụ đó, bao giờ Bửu Chi cũng điểm thêm vành trăng non, chim bồ câu trắng và mặt trời đỏ rực, cháy bỏng những khát khao và hy vọng. Mặt trời đỏ là sức sống hoài vọng của Bửu Chỉ. Ngay trong danh thiếp của anh cũng có thêm một mặt trời rực rỡ, đỏ như muốn nói lên khát vọng của anh. “Tôi che giấu nỗi chán chường trong hy vọng và trong tinh thần hài hước, cả những khi thất vọng nhất”. Hội họa của Bửu Chỉ là đời sống, đời sống với anh cũng là hội họa.

Với anh, khi cầm cọ, anh đặt số phận và suy nghĩ vào đó, coi vẽ là sự hoá thân, mang đến cho người xem một thông điệp nào đó về đời sống: vui buồn, lãng mạn, khắc khoải… Tranh của Bửu Chỉ nhìn là hiểu ngay, bởi anh cố gắng tìm cái đơn giản nhất để nói về cái phức tạp nhất, phát triển ngôn ngữ trong sự tĩnh lặng với lời tình tự quê hương. Bửu Chỉ nói: “Tôi chú trọng đến tính nghệ thuật của tác phẩm của mình nhưng thông điệp của tôi thì vẫn là về cái có thật”. Bửu Chỉ cũng vẽ khá nhiều về tĩnh vật, song lĩnh vật của Bửu Chỉ không phải để trang trí. Ở đó là chiếc bàn trống cô đơn. Là hai ly cà phê với hai niềm tâm sự, chén đầy chén vơi đầy trăn trở. Một dãy đèn dầu và chiếc bình vỡ với nỗi lo âu về cuộc sống.

Họa sĩ Bửu Chỉ trải lòng về nét vẽ đời người của mình - Ảnh 2

Cho dù thông điệp chuyển tải có khốc liệt đến đâu (Cuộc sống bấp bênh, Thời gian đầy và vơi, Nghiệp chướng…), nét cọ của Bửu Chỉ cũng bộc lộ một cảm xúc mạnh mẽ và cảm giác bình lặng nghe đâu đó như có tiếng chuông chùa xứ Huế. Và đây là cảm nhận của Bửu Chỉ: “Người nghệ sĩ không chỉ nhìn cuộc đời mà sống với cuộc đời. Trước khi là cái đẹp, hội họa phải là sự thật. Tác phẩm hội họa biểu hiện phần cuộc đời bị bóng tối khuất lấp. Nó là cảm nhận của người nghệ sĩ về sự thật”. Thái Ba Vân nhận xét tranh của Bửu Chỉ bao giờ cũng sâu sắc và thông minh: “Tôi không hiểu sai Bửu Chỉ. Nghệ thuật không phải để trang điểm hay phụ bạc, mà nó phải được đảm bảo và định hướng bằng chính cái ý nghĩa người, bao giờ cũng đẹp đẽ và có ích”. Còn Bửu Chỉ tự nhận nét vẽ của mình là một phần đời ai đó, anh cho rằng anh làm tác phẩm giống như anh sống, đã làm nghệ thuật vì cuộc đời thì trước hết phải làm đúng cái nghệ thuật.

Trăm năm một đời người có thể̉ không còn, nhưng tranh vẫn còn. Bửu Chỉ vẽ bằng cảm xúc nên thích gì vẽ nấy, vẽ nhưng bức tranh nhắm đến cái không – thời gian. Trong dòng chảy hội họa cảm xúc đó, cả thảy 5 bức vẽ về Trịnh Công Sơn bỗng ra đời. “Trăng thiên cổ”, “Một cõi đi về”, “Tuổi đá buồn”, “Chân dung vô thường” và “Người chợt nghe đá lên trong mình”. Với cây đàn guitare bên mình, Trịnh Công Sơn qua nét vẽ Bửu Chỉ mong manh trong u hoài giữa vũ trụ bao la, vũ trụ đó có trăng non, có chim bồ câu, có mặt trời rực rỡ và một đóa hồng. Tháng 8.2000, Trịnh Công Sơn, Đinh Cường và Bửu Chỉ cùng góp tranh triển lãm chung tại TP.HCM, đó là cuộc hội ngô tranh và đời cuối cùng của bộ ba bằng hữu dài hơn 3 thập kỷ.

Khi Trịnh Công Sơn đã “bỏ ta đứng bên trời kia”, Đinh Cường ở xa, Bửu Chỉ nhớ bạn tổ chức riêng một triển lãm tại Huế. Và tháng 7.2002, Đinh Cường lại bay nửa vòng trái đất về, Bửu Chỉ bay nửa vòng đất nước vào TP.HCM, tổ chức cuộc triển lãm với toàn tranh về Trịnh Công Sơn của hai người bạn vẽ ra trong nỗi miên man nhớ về. Họ gặp lại trong tranh và trong ký ức 5 bức vẽ Trịnh là một dòng ký ức triền miên theo Bửu Chỉ suốt một đời

Nguồn tổng hợp