Các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên

Các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên

June 6, 2018 0 By Nga Truong

Có một điểm chung nào giữa một 1 con sâu đơn độc và một phôi người?”. Claude Combes, giáo sư sinh học của Viện đại học Perpignan đã không ngần ngại đáp: “Cả hai đều là những ký sinh”.

Hầu hết những sự tương tác giữa thực vật và côn trùng được cho rằng là sự hỗ sinh. Hỗ sinh là một bên sẽ phục vụ cho đối tác và nhận lại sự tưởng thưởng. Ở trường hợp hỗ sinh giữa cây keo và loài kiến, cây keo giúp ích rất nhiều cho kiến như chổ ở (gai của cây keo xốp dễ bị kiến đục thủng), protein (thân cây, lá non), mật (được tiết ra ở gốc lá). Kiến sẽ bảo vệ cây khỏi các loại côn trùng ăn thực vật, loại bỏ các loại dây leo nhỏ mọc che kín cây keo, dọc sạch các rác lá gần đó. Dưới đây sẽ chỉ rõ hơn cho chúng ta hiểu như thế nào là các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên.

Định nghĩa các mối quan hệ

Với sự định nghĩa như thế, người ta đã lý giải rằng: “Đó là một sinh vật xâm chiếm một sinh vật khác và lợi dụng một phần những phương tiện thông thường danh cho sự tăng trưởng, cho sự tồn tại hoặc cho sự sinh sản của vật chủ”. Con sâu cũng như cái phôi đã đáp ứng được những tiêu chuẩn ấy: đó là những kẻ xâm lăng đã lạm dụng các phương tiện của người cho chúng trú ngụ. May mắn thay tất cả những quan hệ để gắn bó các sinh vật không phải chỉ xoay quanh sự “chôm chỉa” lương thực. Hoa phong lan đâu có làm phương hại cái cây nó leo lên để hấp thụ ánh sáng.  Dạng sống chung hoà bình ấy được gọi là hội sinh (commensalisme). Tuy nhiên, đôi khi ở môt vài chủng loại, sự ký sinh và hội sinh đã lẫn lộn. Thí dụ: con cua “pinnothère” đã vẫy gọi những con vẹm và nghêu sò chui vào trong vỏ để được ăn những thức ăn thừa của chúng. Như vậy là hội sinh. Ngoại trừ một ngày kia, con cua thấy rằng những đồ thừa ấỵ không còn đủ cho nó dùng nữa. Nó muốn chia sẻ cả những bữa ăn của các bằng hữu mà nó đã mời tới. Và nó trở thành một thứ ký sinh đáng ghét.

Các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên - Ảnh 1

Trái với ký sinh, hỗ sinh (mutualisme) xuất hiện như một mẫu lý tưởng cho sự kết hợp thành công, bởi hai bên đều có lợi. “Tuy nhiên cũng có trường hợp hỗ sinh lại khai sinh ra kỳ sinh, Claude Combes khẳng định. Hãỵ theo dõi một con vi khuẩn “đóng chốt” trong một tế bào. Nó mang theo một cái gi đó nhỏ bé, như một chất vitamine mà vật chủ không biết sản xuất. Và chính cái gì nhỏ bé đó đã gia tăng tuổi thọ của tế bào. Như vậy sự thiệt hại gây ra bởi ký sinh đã được cân bằng. Một sự kết hợp lý thú và cần thiết. Đó là hiện tượng từ kỳ sinh biến thành hỗ sinh”. Trong các dạng ký sinh đã trình bày, thể hạt là một loại đáng được quan tâm nhất. Cái bào quan nhỏ tí xíu ấy làm tổ ở trung tâm những tế bào rất cần thiết cho đời sống, bởi chính nó đã cung cấp tất cả năng lượng. Nhưng các nhà sinh học tin chắc rằng thể hạt là một vi khuẩn già đã “hối cải”, từ bỏ sự phá hoại để phục vụ cho “chính nghĩa”. Giữa ba dạng kết hợp ấy, ký sinh là dạng được phổ biến nhiều nhất. Vì sao? Vì tất cả các sinh vật đều dễ bị nó xâm nhập. Dĩ nhiên các vật chủ đã kháng cự lại và có khi tiêu diệt luôn lũ ký sinh, Nhưng luôn có một vài con với sức đề kháng mãnh liệt, chúng có khả năng triển khai những chiến thuật phòng thu mới hoàn chỉnh hơn để áp đảo đối phương. Và các vật chủ cũng đáp Ịễ lại với những vũ khí khác tối tân hơn, rồi cứ như thế, cuộc chạy đua vũ trang tiếp diễn.

Phỏng vấn nhà ký sinh học Chirstine Coustau

–    Theo bà, những ký sinh nào là kỳ dị nhất?

–    Đó là tất cả những sinh vật hoạt động trên một vật chủ để tạo sự dễ dàng cho sự cư ngụ của chúng. Tôi nghĩ tới con sâu mà tôi đang nghiên cứu, ký sinh của một con sên nước ngọt. Nó đã tiết ra những phân tử dùng để vô hiệu hoá hệ miễn nhiễm của vật chủ. Con sên không còn có thể tự vệ được nữa, đành chịu khuất phục.

–    Đó có phải là một trường hợp đặc biệt không?

–    Không, tôi cũng đã nghiên cứu một con sâu khác, ký sinh của con vẹm Đại Tây Dương, và chính nó đã hoạn vật chủ. Trong thực tế, nó đã phóng ra một chất hoá học để ngăn cản sự phát triển của những tuyến sinh dục (những tuyến sản xuất noãn và tinh dịch). Thế rồi nó chiếm luôn chỗ của những tuyến sinh dục.

–    Có phải những con sâu đã luôn thao túng các vật chủ?

–    Không, còn có thứ mạnh hơn nữa. Nhất là loài ong hoạt động song song với những con virus để ăn bám một con sâu đo. Lúc sinh sản, ong đưa trứng của chúng vào trong cơ thể con sâu đo cùng với những con virus. Sau đó virus thâm nhập trong các tế bào của vật chủ và sản xuất những phân tử làm tắc nghẽn hệ miễn nhiễm của nó. Con sâu bị vô hiệu hoá, trứng của kỳ sinh được phát triển một cách an toàn. Sau khi nở, các ấu trùng sẽ có thể ăn thịt con sâu. Như vậy virus được coi như những tên lính đi chuẩn bị địa bàn cho những đứa con của con ong.

Các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên - Ảnh 2

Sống chung dưới nước cũng có những luật lệ của nó

Trong những vùng nước xanh của Ấn Độ Dương, ở ngoài khơi hải đảo Maldive, một con cá lịch Java (Gymnothorax javanicus) và một con tôm (Lysmata amboinensis) duy trì một quan hệ hỗ sinh. Khi giao lưu với cá lịch, chú tôm con không những đã có một nơi trú ngụ an toàn tránh được những vụ tấn công của những loại săn mồi, mà còn có cả lương thực “được giao tại nhà”, bởi nó được ăn tất cả những đồ thưa do cá lịch bỏ lại. Đổi lại, cái miệng của cá lịch luôn được chú tôm lau chùi sạch sẽ.  Cũng ở ngoài khơi Maldive, có một loài cá mang tên khoa học là Amphiprion nigripes. Được bảo vệ bởi lớp nhầy phủ trên cơ thể, mỗi khi bị kẻ thù đe doạ, nó không ngần ngại nhào vào tổ con hải quì để ẩn nắp. Nếu kẻ thù của nó đuổi theo thì sẽ sa vào trận địa xúc tu của hải quì, chúng sẽ tiết ra những chất độc làm cho ngứa ngáy mà phải bỏ chạy. Riêng nó thì không hề hấn gì bởi được lớp nhầy bảo vệ. Một trường hợp hội sinh khác đã diễn ra giữa một con tôm và con hải quì. Không làm gì phương hại tới vật chủ, con tôm kín đáo tới ẩn nấp ở trong những xúc tu của hải quì. Nhờ lớp vỏ dày che chở, con tôm không sợ bị nhiễm độc bởi những xúc tu. Nó yên trí nằm ở đó cho tới khi rủi ro không còn nữa.  Và đây là một trường hợp ký sinh. Một khi đã bám chắc vào con cá viền biển, con anilocre (một loài thân giáp) còn được gọi là con rận biển, đã không ngừng hút những chất lỏng bổ béo của con cá cho tới lúc căng bụng nó mới chịu buông tha. Con cá vô phương chống cự, đành chịu trận.

Tuy mối quan hệ này là phụ thuộc mang tính chất sống còn nhưng sự sinh sản của hai loài này ở hai nơi khác nhau. Cho nên sự hỗ sinh lại được thực hiện lại ở mỗi thế hệ sau. Sự hỗ sinh này rất dễ bị khai thác bởi một số loại ký sinh hay kẻ lừa đảo thực tế cũng đã xảy ra một số loài ký sinh sống trên cây và lợi dụng khai thác thức ăn. Tuy nhiên trong tự nhiên đã xảy ra sự chọn lọc thích đáng cho các mối quan hệ ký sinh, hội sinh và hỗ sinh trong thiên nhiên  giữa thực vật và côn trùng, chỉ có loài kiến Pseudomyrmex sống được trên cây keo (Acacia). 

 

Nguồn tổng hợp